Ο Αντόρνο για την αρνητική ενότητα της παγκόσμιας ιστορίας

αναδημοσίευση από τις ταξικές μηχανές

”Ο ισχυρισμός ότι στην ιστορία φανερώνεται ένα παγκόσμιο σχέδιο προς το καλύτερο, το οποίο συνοψίζει την ιστορία, θα ήταν, μετά τις έως τώρα καταστροφές και ενόψει των μελλοντικών, κυνικός. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε να αμφισβητήσουμε την ενότητα που συγκολλά τα ασυνεχή, χαωδώς διασκορπισμένα στοιχεία και φάσεις της ιστορίας, που αρχίζουν από την κυριαρχία πάνω στη φύση, προχωρούν στην κυριαρχία πάνω στους ανθρώπους, καικαταλήγουν στην κυριαρχία της εσωτερικής τους φύσης. Καμιά παγκόσμια ιστορία δεν οδηγεί από την κατάσταση αγριότητας στην ανθρωπιά, κάλλιστα όμως υπάρχει μια παγκόσμια ιστορία που οδηγεί από τη σφενδόνη στη βόμβα  μεγατόνων. Καταλήγει στην ολοκληρωτική απειλή της οργανωμένης ανθρωπότητας κατά των οργανωμένων ανθρώπων, την πεμπτουσία της ασυνέχειας. Έτσι ο Χέγκελ επαληθεύεται τρομαχτικά και αναποδογυρίζεται.” Τ.Αντόρνο, Αρνητική Διαλεκτική, σελ 384-385, εκδόσεις Αλεξάνδρεια

Στο παραπάνω ο Αντόρνο, πάντα σε συνομιλία με τον Μπένγιαμιν (πχ Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας), υποστηρίζει την ενότητα της παγκόσμιας ιστορίας, αλλά την αρνητική ενότητα μέσω του ανταγωνισμού και της κυριαρχίας. Σε διαλέξεις του για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας την περίοδο 1964-1965 (στο δρόμο της έκδοσης τηςΑρνητικής Διαλεκτικής)  ο Αντόρνο τάσσεται υπέρ της διάγνωσης της προοδευτικής ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων (μάλιστα φέρνει το παράδειγμα της Ιαπωνίας κατά την κοσμοιστορική συνάντησή της με το Δυτικό Κόσμο, παράδειγμα που επικαλεστήκαμε σε σχόλιο αλλού) και της ”ορθολογικότητας” τύπου Βέμπερ, αν και μόνο αν αναγνωριστεί (χωρίς να δικαιωθεί) και η μέχρι τώρα αναγκαία, αρνητική όψη της ανάπτυξης της τεχνικής κυριαρχίας,η καταπίεση, ο ανταγωνισμός, ο θανάτος. Το Γενικό, η Παγκόσμια Ιστορία, προχωρά καταπιέζοντας το συγκεκριμένο, τους συγκεκριμένους ανθρώπους που γίνονται παρανάλωμα του πυρός του εργαλειακού Λόγου, της ”πανουργίας του” (όπως θα έλεγε ο Χέγκελ) που τους χρησιμοποιεί ως μέσα για τους δικούς του, αλλοτριωμένα αυτονομημένους κυριαρχικούς σκοπούς.

Η ιστορία θα μπορούσε έτσι μάλλον να μεταφραστεί και ως μια τεχνική ανάπτυξη και εσωτερίκευση των μορφών καταπίεσης. Από την κυριαρχία επί της φύσης, στην κυριαρχία ανθρώπου πάνω σε άνθρωπο, και στην εσωτερίκευση της κυριαρχίας (βλ. και το κείμενο reflections on class theory, τη Διαλεκτική του Διαφωτισμού, κ.α). Με βάση αυτή την ερμηνεία, δεν μπορώ παρά να σκεφτώ τις τεχνολογίες εξουσίας του Φουκώ στο πλάι του Αντόρνο.

Αυτό που υποβαθμίζει η παραπάνω αφήγηση, είναι τα άλματα των καταπιεσμένων στην ελευθερία, ως οργανικήστιγμή επίσης της μέχρι τώρα παγκόσμιας ιστορικής πορείας. Ο Αντόρνο αναφέρεται, κατά την περίφημη φράση του, στη φιλοσοφία που παρέμεινε ζωντανή επειδή πέρασε η στιγμή της πραγματοποίησής της-δηλαδή η επανάσταση που δεν πέτυχε. Ωστόσο, μέσα στο ιστορικό περιβάλλον της εποχής και με φρέσκες τις μνήμες του Άουσβιτς, επικεντρώνεται πιο πολύ στην αποτυχία του παρελθόντος και την ουτοπική δυνατότητα του μέλλοντος, παρά στις απαντήσεις ελευθερίας και τη σχετική τους επιτυχία (πέρα από την αποτυχία) στο παρελθόν. Και ο ίδιος όμως αναγνωρίζει τη σχετική πρόοδο του διαφωτισμού, αφού αρνείται πεισματικά μια επιστροφή σε αρχαικές μορφές κυριαρχίας. Kάτι ακόμα που προυποθέτει ο Αντόρνο, και σε άλλο σημείο το θέτει υπό αμφισβήτηση (φτάνοντας σε μια δυνατή αυτο-κριτική της θεώρησής του), είναι πως η ιστορία του ανθρώπου αρχίζει με την κυριαρχία στη φύση. Εδώ η έννοια κυριαρχία είναι τουλάχιστον διφορούμενη, αν μιλάμε για τις πρώτες ανθρώπινες κοινότητες όπως τις μελετά η ανθρωπολογία.

Θα μπορούσαμε, αν όχι να αντιτάξουμε στον Αντόρνο, να φωτίσουμε περισσότερο, το γεγονός ότι η Γαλλική Επανάσταση, η Κομμούνα, ο Οκτώβρης, όπως και κάθε έφοδος στον ουρανό πριν και μετά, υπήρξαν τουλάχιστον τόσο οργανικές στιγμές της παγκόσμιας ιστορίας, όσο και οι καταστροφές για τις οποίες κυρίως μιλά ο Αντόρνο, λυγίζοντας τη βέργα από την άλλη απέναντι σε μια αφελή ”προοδευτική” αντίληψη της ιστορίας, που διατυπώνεται από ”δεξιά” και ”αριστερή” συχνά σκοπιά. Κάθε επανάσταση ήταν μια άλλη σχέση του γενικού με το ειδικό, της κοινωνίας με το άτομο, μια προσπάθεια να κατακτηθεί μια ανώτερη πραγματοποίηση της διαλεκτικής τους μέχρι το τέλος της ίδιας της ενδοκοινωνικής διαλεκτικής, δηλαδή της ανθρώπινης προιστορίας των ταξικών κοινωνιών, μέχρι τη νίκη των συγκεκριμένων, ενικών ανθρώπων ενάντια στη πειθαρχία τους στις κυριαρχικές αφαιρέσεις, και πάνω από όλα στο Κράτος.

Το ποιά φιλοσοφία της ιστορίας είναι σωστή, θα αποδειχθεί στο τέλος, αναδρομικά: αν η επανάσταση ενάντια στον καπιταλισμό πετύχει, αν η λύτρωση έρθει, τότε ο Χέγκελ (και ο Μάρξ) είχαν δίκιο. Αν η ανθρωπότητα βαίνει στην καταστροφή της,και λίγο πριν το τέλος της, οι άνθρωποι θα δοξάσουν ή θα καταραστούν για πάντα τον Αντόρνο σαν μάντη κακών και τον Μπένγιαμιν σαν προφήτη μιας αδύνατης τελικά λύτρωσης.

Αν ήταν να ποντάρω κάπου, η επιλογή μου θα ήταν η ιστορική νομοτέλεια της συνειδητοποίησης της ελευθερίας,χωρίς να είναι βέβαιη η κατάκτησή της (ο Χέγκελ συχνά τα ταύτισε) η συνειδητοποίηση δηλαδή της ελευθερίας ως δυνατότητας ενάντια στην καταπίεση, με αβέβαιη τη πραγμάτωσή της. Καθώς, όπως αναγνωρίζει ο Μάρξ, υπάρχει ένα χάσμα ανάμεσα στην ερμηνεία του κόσμου και την επαναστατική ανατροπή του. Η πάλη για την ελευθερία θα δοθεί, όμως από σήμερα ήδη δίνεται, με αβέβαιη έκβαση, η μάχη για τη θεωρία και τη πράξη της αποφασιστικής μάχης. Το να καταλάβουμε ότι μπορούμε να γίνουμε ελεύθεροι, δεν σημαίνει πως θα το κατορθώσουμε. Μέχρι τότε, ο χρόνος θα μετράει αντίστροφα.

Advertisements

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s