Τόμας Μαν – Αντόρνο: η αλληλογραφία

Γράφει ο Αναστάσης Βιστωνίτης – αναδημοσίευση από εδώ: http://stavrochoros.pblogs.gr/2010/01/tomas-man-antorno-h-allhlografia-.html

***

*

ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ

*

Ο Διάβολος στο Χόλιγουντ

*

Η συνάντηση του συγγραφέα Τόμας Μαν με τον φιλόσοφο Τέοντορ Αντόρνο και η μακρόχρονη φιλία τους όπως αποτυπώνεται στα γράμματά τους

*

altAπό τα μέσα της δεκαετίας του 1930, λίγο μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, οι διανοούμενοι και οι καλλιτέχνες που είτε ήταν πολέμιοι του ναζιστικού καθεστώτος είτε διωκόμενοι άρχισαν να εγκαταλείπουν την Ευρώπη και να μεταναστεύουν στις ΗΠΑ. Οι περισσότεροι εκ των πλέον επιφανών προέρχονταν από τον γερμανόφωνο κόσμο. Ας αναφέρουμε μόνον μερικούς από όσους εγκαταστάθηκαν στην Καλιφόρνια, από το Πασίφικ Παλισέιντς ως το Μπελ Ερ και από το Μπέβερλι Χιλς ως το Χόλιγουντ: τους συγγραφείς Τόμας και Χάινριχ Μαν, Μπέρτολτ Μπρεχτ, Φραντς Βέρφελ, Αλφρεντ Ντέμπλιν και Λέοναρντ Φρανκ, τους μουσικοσυνθέτες Αρνολντ Σένμπεργκ, Χανς Αϊσλερ και Εριχ Βόλφγκανγκ Κόρνγκολντ, τους διευθυντές ορχήστρας Μπρούνο Βάλτερ και Οτο Κλέμπερερ, και τους φιλοσόφους Μαξ Χορκχάιμερ και Τέοντορ Αντόρνο.

Στην Αμερική οι Αντόρνο και Χορκχάιμερ έγραψαν το μείζον έργο της Σχολής της Φραγκφούρτης “Η διαλεκτική του Διαφωτισμού”. Στην Καλιφόρνια ο Μπρεχτ έγραψε τα καλύτερα θεατρικά του έργα και μερικά από τα οξύτερα ποιήματά του. Κι εδώ ο Τόμας Μαν συνέλαβε και έγραψε ένα από τα κορυφαία μεταπολεμικά μυθιστορήματα, το “Δόκτωρ Φάουστους”, που αποτελεί τη συγκλονιστικότερη μυθοπλαστική μεταφορά του παλιού μύθου της φαουστικής εξαγοράς σε μια εποχή που η χιτλερική θεομηνία απειλούσε να καταστρέψει εκ θεμελίων τον δυτικό πολιτισμό. Με αφορμή λοιπόν τη συγγραφή αυτού του βιβλίου, ο συγγραφέας του “Μαγικού βουνού” άρχισε να αλληλογραφεί με τον Αντόρνο.

Πενήντα πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του Τόμας Μαν, το σημαντικότερο τμήμα της αλληλογραφίας αυτής εκδίδεται και στα ελληνικά φωτίζοντας όχι μόνο μια μεγάλη στιγμή στην παγκόσμια κουλτούρα αλλά και την προσωπικότητα, τη δράση και το πνεύμα δύο από τις λαμπρότερες μορφές του ευρωπαϊκού πνεύματος που με το έργο και την αντίστασή τους στον ναζισμό θα έσωζαν την τιμή του γερμανικού πολιτισμού θυμίζοντας στον υπόλοιπο κόσμο ότι Γερμανία δεν ήταν μόνον ο Χίτλερ, ο Γκέρινγκ, ο Χίμλερ, τα κρεματόρια και τα Ες Ες, αλλά εκτός από αυτούς και οι αυτοεξόριστοι συμπατριώτες τους: ο Μαρκούζε, ο Μπρεχτ, ο Ντέμπλιν, ο Σένμπεργκ.
*
Η τρέλα του μεγαλείου
*

altΣε αυτό το κλίμα και την ατμόσφαιρα αναπτύχθηκε η φιλία ανάμεσα στον συγγραφέα και στον φιλόσοφο. Οι δύο άνδρες γνωρίστηκαν κατά πάσα πιθανότητα στο σπίτι του Μαξ Χορκχάιμερ το 1942/43, όταν το ζεύγος Χορκχάιμερ είχε μετοικήσει στην Καλιφόρνια και έμενε στη γειτονιά της οικογένειας Μαν. Αλλά η φιλία τους άρχισε να αναπτύσσεται αργότερα, στα τέλη του 1943, όταν ο Μαν θα ζητούσε τη βοήθεια του Αντόρνο (φωτ.) στη συγγραφή του μεγάλου του μυθιστορήματος “Δόκτωρ Φάουστους”. Το αίτημα ήταν χαρακτηριστικό της συγγραφικής προσωπικότητας του Τόμας Μαν, της πεποίθησής του ότι ο συγγραφέας (δηλαδή ο συγγραφέας-οικοδόμος, όπως ήταν ο ίδιος) θα πρέπει να έχει πλήρη γνώση του θέματος που χειρίζεται ως την τελευταία του λεπτομέρεια.

Το “Δόκτωρ Φάουστους” είναι η εξιστόρηση της ζωής και του θανάτου του μουσικοσυνθέτη Αντριαν Λέβερκυν, φανταστικού προσώπου, για το οποίο εν τούτοις ο Μαν είχε ως πρότυπο τον μουσικοσυνθέτη Αρνολντ Σένμπεργκ. Πρότυπο ωστόσο που δεν είχε σχέση με τη ζωή αλλά με την τέχνη του Σένμπεργκ, με άλλα λόγια το είδος της μουσικής που έγραφε και κυρίως τους νεωτερισμούς της (τη χρήση του δωδεκαφθογγικού συστήματος που ο Σένμπεργκ είχε εισαγάγει στη σύνθεση). Μολονότι ο Μαν είχε τεράστιες γνώσεις περί τη μουσική, χρειαζόταν μια αυθεντία που θα τον βοηθούσε. Τη βρήκε στο πρόσωπο του Αντόρνο, ο οποίος συνδύαζε τη γνώση σε βάθος των μυστικών της σύνθεσης και τη φιλοσοφική εποπτεία του συνόλου του δυτικού πολιτισμού, συνδυασμένη με οξύτατη καλλιτεχνική ευαισθησία. Ζήτησε λοιπόν τη βοήθειά του. Οπως παλαιότερα γράφοντας το “Μαγικό βουνό” είχε περάσει ατελείωτες ώρες μελετώντας στα νοσοκομεία ακτινογραφίες φθισικών ώστε να περιγράψει με απόλυτη ακρίβεια τους πρωταγωνιστές του στο σανατόριο του Νταβός, έτσι και τώρα ήταν αναγκαίο να συνδυάσει το είδος των δαιμονικών συνθέσεων του Λέβερκυν, που για να κατακτήσει το μεγαλείο πέρασε συνειδητά στην περιοχή του Κακού, πρώτα κολλώντας επί τούτου σύφιλη και στη συνέχεια υπογράφοντας το συμβόλαιο με τον Μεφιστοφελή και παραδίδοντας την ψυχή του. Πάνω στο θέμα αυτό ωστόσο ο Μαν χτίζει μια πελώρια μεταφορά: της τρέλας του μεγαλείου που συνεπήρε τη χιτλερική Γερμανία η οποία έχοντας πουλήσει στον Διάβολο την ψυχή της θα πέθαινε ατιμωτικά, όπως ο Λέβερκυν.
*
Νίτσε και Ιβάν Καραμαζόφ

*
altΟ Μαν είχε βρει τους τίτλους των έργων που θα έγραφε ο Λέβερκυν. Ο Αντόρνο ως μουσικός επινοούσε αυτά τα έργα και στη συνέχεια ο Μαν τους έδινε μυθιστορηματική μορφή. Η μυθοπλαστική δύναμη του συγγραφέα συναντούσε τη ριζοσπαστική αισθητική του Αντόρνο και το αποτέλεσμα ήταν ένα σπάνιο ανάγνωσμα που 63 χρόνια μετά την πρώτη έκδοσή του δεν έχει χάσει ούτε τη δύναμη ούτε τη σκοτεινή λάμψη του. Αυτό σε μεγάλο βαθμό οφείλεται και στο γεγονός ότι δεν υπάρχει άλλο έργο μυθοπλαστικής φαντασίας στον μεταπολεμικό κόσμο που να συνδυάζει με τέτοιον θαυμαστό τρόπο την παράδοση με την πρωτοπορία. Γιατί ο Λέβερκυν μπορεί μεν ως μουσικός να εμφανίζεται ως μυθοπλαστική εκδοχή του Σένμπεργκ, ως μυθιστορηματικός ήρωας όμως είναι συνδυασμός του Ιβάν Καραμαζόφ και του Νίτσε. Ενός φανταστικού προσώπου δηλαδή (του ντοστογεφσκικού ήρωα) και ενός πραγματικού, του φιλοσόφου Νίτσε, που μέσα σε κάθε σχεδόν γραπτό του προβάλλει την απέχθεια για την εποχή του.

Από την αλληλογραφία – η οποία συνεχίζεται και μετά την έκδοση του μυθιστορήματος “Δόκτωρ Φάουστους”, ως τον θάνατο του Μαν, το 1955 – αναδύεται μια ολόκληρη εποχή. Αν η συνεργασία των δύο ανδρών στη γραφή του μυθιστορήματος ανταποκρινόταν στην ελπίδα του Αντόρνο ότι αυτό μπορούσε να οδηγήσει σε μια «πραγματοποιημένη ουτοπία», μια ουτοπία της γνώσης, η συνέχεια της φιλίας τους αποδεικνύει την εκλεκτική συγγένεια που υπήρχε μεταξύ τους, ιδιάζουσα σε πολλά, αφού εξέφραζε τη συνύπαρξη και τον διάλογο ανάμεσα σε δύο διαφορετικές εποχές, δεδομένου ότι ο Μαν (κατά δήλωσή του) ήταν τέκνο του 19ου αιώνα και ο Αντόρνο του επόμενου. Αν όμως ο Αντόρνο θεωρούσε τον εαυτό του συνεχιστή κάποιου, αυτός ήταν ένας σύγχρονός του, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ενώ οι φιλοδοξίες τού Μαν ήταν πολύ μεγαλύτερες, αφού πίστευε πως ήταν ο διάδοχος του Γκαίτε.

altΠέραν όμως της εποχής, μέσα από την αλληλογραφία προβάλλει μια τοιχογραφία της κεντροευρωπαϊκής κουλτούρας- μοναδική, θα λέγαμε. Και όχι μόνο της κεντροευρωπαϊκής, αλλά και της ευρωπαϊκής γενικότερα. Εξαίρετες συγκριτικές παρατηρήσεις υπάρχουν στα γράμματα του Μαν, λ.χ., για την Αμερική, τη Γερμανία και την υπόλοιπη Ευρώπη του Μεταπολέμου. Ισως μόνον αυτός θα μπορούσε να γράψει (στην επιστολή του της 8ης Μαρτίου 1954) ότι οι Γερμανοί είναι «ένας περήφανος λαός που έχει όμως την τάση, με όλη του την efficiency (αποτελεσματικότητα), να παραπατάει προς τη δυστυχία» . Δεν απορεί λοιπόν κανείς που θεωρούσε ότι αν τον “Δόκτορα Φάουστους” τον κατανοήσει κανείς μόνον ως αλληγορία για τη Γερμανία, θα είναι απηρχαιωμένος, ξεπερασμένος και αναιρεμένος.

Στον αναγνώστη της αλληλογραφίας προσφέρεται και μια άλλη δυνατότητα: να ανατρέξει ξανά στα μεγάλα έργα των δύο ανδρών και εκτός από τον “Δόκτορα Φάουστους” να διαβάσει ή να ξαναδιαβάσει το “Μαγικό βουνό” και τη “Λότε στη Βαϊμάρη” του Μαν, όπως και τα “Μinima moralia” και τη “Διαλεκτική του Διαφωτισμού” του Αντόρνο. Η μετάφραση του Λευτέρη Αναγνώστου είναι εξαιρετική.

Advertisements

One thought on “Τόμας Μαν – Αντόρνο: η αλληλογραφία

  1. Pingback: Βιβλιοαναγνώσεις #06 “Με αφορμή την αλληλογραφία Theodor Adorno & Thomas Mann” – Shades magazine

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s